Rozdział | ICLG | 2027
Opisaliśmy w ICLG Competition Litigation 2027, jak w Polsce dochodzi się odszkodowań za naruszenie prawa konkurencji: kto może pozwać, w jakim terminie, co musisz udowodnić i ile kosztuje proces.
ICLG Competition Litigation 2027 to 19. wydanie międzynarodowego przewodnika o sporach z zakresu prawa konkurencji. Wydaje go Global Legal Group z Londynu w serii ICLG (International Comparative Legal Guides), która obejmuje 59 dziedzin prawa i pozwala prawnikom porównywać przepisy różnych państw.
Wydanie 2027 zawiera rozdział analityczny o prywatnym egzekwowaniu unijnego prawa konkurencji i 18 rozdziałów krajowych. Każdy rozdział krajowy odpowiada na ten sam zestaw pytań: od środków tymczasowych, przez dowody, terminy i koszty, po leniency (program łagodzenia kar) i planowane reformy. Dzięki temu porównasz Polskę z innymi państwami punkt po punkcie. Redaktorem wydania jest Euan Burrows z kancelarii White & Case LLP.
Rozdział o Polsce (rozdział 13) napisali Kinga Miller, Marta Solarska-Kaleńczuk i Michał Wołoszański z Wołoszański & Wspólnicy. Przeczytasz go bezpłatnie na iclg.com, a po rejestracji pobierzesz w PDF.
W Polsce odszkodowania za naruszenie prawa konkurencji może dochodzić każdy poszkodowany: nabywca bezpośredni i pośredni, dostawca, konkurent, a także klient firmy spoza kartelu, która pod jego osłoną podniosła ceny (roszczenia parasolowe, umbrella claims). Uczestnicy kartelu odpowiadają solidarnie za całą szkodę, więc to Ty wybierasz, kogo pozwiesz.
Podstawą jest ustawa z 21 kwietnia 2017 r. o roszczeniach o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie prawa konkurencji (ustawa odszkodowawcza), obowiązująca od 27 czerwca 2017 r. Wdraża ona unijną dyrektywę odszkodowawczą 2014/104/UE i obejmuje naruszenia art. 101 i 102 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) oraz art. 6 i 9 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów: zakazane porozumienia, w tym kartele, i nadużycie pozycji dominującej. Gdzie ustawa milczy, stosuje się Kodeks cywilny.
Pozew o odszkodowanie za naruszenie prawa konkurencji możesz wnieść bez decyzji Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK): polskie prawo nie rozróżnia formalnie pozwów opartych na decyzji organu (follow-on) i pozwów samodzielnych (stand-alone). Decyzja daje jednak dużą przewagę dowodową.
Prawomocna decyzja Prezesa UOKiK albo prawomocny wyrok wydany po odwołaniu od niej wiąże sąd cywilny co do samego naruszenia. Decyzja Komisji Europejskiej wiąże sąd na podstawie art. 16 rozporządzenia 1/2003. Decyzja organu z innego państwa UE jest co najmniej dowodem prima facie (wstępnym dowodem) naruszenia. Pozostałe przesłanki odpowiedzialności, przede wszystkim wysokość szkody, nadal musisz wykazać.
W sprawie stand-alone udowadniasz także samo naruszenie, a nakaz ujawnienia dokumentów w procesie nie zastąpi uprawnień kontrolnych UOKiK. Najtrudniej jest przy tajnych kartelach, łatwiej przy ograniczeniach zapisanych w umowie, takich jak narzucanie cen odsprzedaży, wyłączność czy ograniczenia terytorialne. Pozew samodzielny może się jednak opłacić: najwyższe publicznie znane zasądzenie w pierwszej instancji, 163,7 mln zł plus odsetki (z odsetkami ponad 263 mln zł) w sprawie Magna Polonia przeciwko Emitel, zapadło w sprawie stand-alone, która opierała się też na naruszeniu poufności. W apelacji strony zawarły ugodę na 192,5 mln zł.
Na pozew o odszkodowanie za naruszenie prawa konkurencji masz pięć lat. Termin liczy się od zakończenia naruszenia i od dnia, w którym Twoja firma dowiedziała się albo przy należytej staranności mogła się dowiedzieć o szkodzie i sprawcy.
Bezwzględna granica to 10 lat od zakończenia naruszenia, a nie od zdarzenia, które wyrządziło szkodę. Przy długich kartelach sprawcy pozostają więc narażeni na pozwy o lata dłużej. Bieg terminu wstrzymuje wszczęcie postępowania przez UOKiK, Komisję Europejską albo organ innego państwa UE. Wstrzymanie kończy się rok po uprawomocnieniu się decyzji albo innym zakończeniu postępowania.
Ustawa odszkodowawcza dotyczy roszczeń powstałych po 27 czerwca 2017 r. Do wcześniejszych szkód stosuje się trzyletni termin z Kodeksu cywilnego, liczony od dowiedzenia się o szkodzie i osobie odpowiedzialnej, z zastrzeżeniem przepisów przejściowych. Takie roszczenia ocenia się z uwzględnieniem wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE w sprawie Volvo przeciwko RM: termin, który biegnie, zanim poszkodowany mógł poznać podstawowe fakty, może podważać skuteczność art. 101 TFUE.
Szacujemy, że pierwsza instancja trwa zwykle 2-4 lata, a apelacja kolejne 1-2 lata. Najwięcej czasu zajmuje opinia biegłego sądowego. Sąd może najpierw rozstrzygnąć o samej odpowiedzialności wyrokiem wstępnym.
W sprawie o odszkodowanie za naruszenie prawa konkurencji udowadniasz przede wszystkim wysokość szkody. Winę sprawcy i to, że naruszenie wyrządziło szkodę, ustawa odszkodowawcza domniemywa przy każdym naruszeniu, nie tylko przy kartelu.
Polska poszła tu dalej niż dyrektywa 2014/104/UE, która domniemanie szkody przewiduje tylko dla karteli (art. 7 ustawy odszkodowawczej). Pozwany może domniemania obalić. Gdy dokładne wyliczenie szkody jest niemożliwe albo nadmiernie utrudnione, sąd może zasądzić odpowiednią sumę według własnej oceny. Może też poprosić Prezesa UOKiK o pomoc w ustaleniu kwoty. Dowodem z opinii biegłego jest tylko opinia biegłego powołanego przez sąd; prywatna ekspertyza wzmacnia stanowisko strony, ale nie jest samodzielnym źródłem ustaleń.
W Polsce nie ma ogólnego discovery (obowiązku szerokiego ujawniania dokumentów). W sprawach z zakresu prawa konkurencji działa jednak osobny mechanizm: sąd może nakazać przeciwnikowi, osobie trzeciej albo organowi ochrony konkurencji wyjawienie dowodu. Musisz uprawdopodobnić roszczenie, precyzyjnie opisać dowód i zobowiązać się, że użyjesz go tylko w tym procesie. Mechanizm działa dopiero po wniesieniu pozwu, a od organu można żądać dowodu tylko wtedy, gdy nie da się go uzyskać od strony ani osoby trzeciej. Za ukrycie albo zniszczenie dowodu sąd może uznać fakty za udowodnione.
Pozwany w polskiej sprawie o odszkodowanie za kartel może się bronić tym, że poszkodowany przerzucił nadwyżkę cenową (overcharge) na swoich klientów, ale to pozwany musi to udowodnić. Nawet wtedy poszkodowany może dochodzić utraconych korzyści ze spadku sprzedaży.
Nabywca pośredni ma pełne prawo do pozwu. Ustawa odszkodowawcza domniemywa, że nadwyżka do niego dotarła, jeśli wykaże, że naruszenie spowodowało nadwyżkę u nabywcy bezpośredniego i że kupił objęte nim towary lub usługi albo produkty z nich wytworzone. Domniemanie jest wzruszalne i może się na nie powołać tylko nabywca pośredni.
W grudniu 2025 r. Prezes UOKiK zachęcił poszkodowanych, ostatnio rolników przepłacających u dystrybutorów maszyn działających w zmowie, do wnoszenia pozwów i powołał się na szacunki, według których nadwyżka w kartelach wynosi średnio około 10-15%. To szacunek, a nie ustawowe domniemanie wysokości szkody. Sprawy poszkodowanych przez kartel producentów ciężarówek wciąż się toczą.
Postępowanie grupowe w sprawach z zakresu prawa konkurencji jest dostępne, ale rzadko stosowane. Działa wyłącznie w modelu opt-in (każdy członek musi przystąpić do grupy) i wymaga co najmniej 10 osób z roszczeniami tego samego rodzaju, opartymi na tej samej podstawie faktycznej.
Roszczenia pieniężne trzeba ujednolicić w podgrupach. Od 2024 r. wymóg ten nie dotyczy roszczeń konsumentów, a przedsiębiorcy mogą go ominąć, żądając ustalenia samej odpowiedzialności pozwanego i dochodząc kwot indywidualnie. W praktyce częściej poszkodowani przelewają roszczenia na jeden podmiot, który pozywa we własnym imieniu. Organizacje zrzeszające przedsiębiorców mogą też pozwać w imieniu poszkodowanej firmy, a organizacje konsumenckie w imieniu konsumenta, w obu przypadkach za pisemną zgodą.
Powództwa przedstawicielskie, wprowadzone od 29 sierpnia 2024 r. w wykonaniu dyrektywy (UE) 2020/1828, nie obejmują naruszeń art. 101 i 102 TFUE, więc nie są drogą do odszkodowań antymonopolowych.
Opłata sądowa od pozwu o odszkodowanie za naruszenie prawa konkurencji wynosi 5% wartości roszczenia, nie więcej niż 100 000 zł. W 2025 r. ten limit obniżono o połowę.
Przegrywający zwraca koszty procesu, ale wynagrodzenie pełnomocnika sąd zasądza według stawek urzędowych, najwyżej w sześciokrotnej wysokości stawki minimalnej. To zwykle mniej niż rzeczywisty koszt. Wynagrodzenie wyłącznie od wyniku (pure contingency fee) jest zakazane; dozwolona i częsta jest premia za sukces doliczana do wynagrodzenia podstawowego. W postępowaniu grupowym wynagrodzenie pełnomocnika może stanowić procent zasądzonej kwoty, najwyżej 20%.
Finansowanie procesu przez podmiot trzeci (litigation funding) jest dozwolone, nie wymaga licencji i nie ma osobnej ustawy. Brakuje publicznych danych o jego skali w Polsce.
Program łagodzenia kar (leniency) prowadzony przez Prezesa UOKiK nie chroni przed pozwem o odszkodowanie: daje zwolnienie z kary albo jej obniżenie, ale ani skuteczny, ani nieskuteczny wnioskodawca nie uzyskuje ochrony przed odpowiedzialnością cywilną.
Ustawa odszkodowawcza ogranicza jednak ryzyko firmy zwolnionej z kary. Odpowiada ona wobec własnych nabywców i dostawców, bezpośrednich i pośrednich, a wobec innych poszkodowanych tylko wtedy, gdy nie mogą uzyskać pełnego odszkodowania od pozostałych sprawców. Podobne ograniczenie dotyczy małego lub średniego przedsiębiorcy (MŚP), którego udział w rynku przez cały czas był niższy niż 5%, jeśli pełna solidarna odpowiedzialność nieodwracalnie zagroziłaby jego bytowi. Nie dotyczy MŚP, które kierowało naruszeniem, nakłaniało do niego innych albo naruszyło prawo już wcześniej.
Oświadczenie leniency przygotowane dla organu jest chronione bezwzględnie: sąd nigdy nie nakaże jego ujawnienia. To samo dotyczy propozycji ugodowych. Dokumenty, które istniały niezależnie od wniosku, ochrony nie mają.
Najważniejsza zapowiadana zmiana w polskich sporach z zakresu prawa konkurencji to reforma postępowań grupowych, ale według stanu opisanego w rozdziale (październik 2026 r.) nie ma w tej sprawie projektu ustawy. Ograniczenia modelu opt-in, wymóg ujednolicania roszczeń i długie dopuszczanie sprawy do trybu grupowego są powszechnie dostrzegane, a model opt-out jest dyskutowany od lat.
Finansowanie procesów przez podmioty trzecie analizuje Unia Europejska, po rezolucji Parlamentu Europejskiego z 2022 r. Naruszenia samego aktu o rynkach cyfrowych (Digital Markets Act, DMA) podlegają ogólnym zasadom odpowiedzialności deliktowej, a nie ustawie odszkodowawczej, chyba że to samo zachowanie narusza też art. 102 TFUE albo jego polski odpowiednik. Orzecznictwo na gruncie ustawy jest wciąż skromne: nie ma utrwalonej praktyki ani co do ujawniania dowodów, ani co do sądowego szacowania szkody.
Jeśli Twoja firma kupowała od uczestnika kartelu, także przez pośrednika, policz terminy, zanim roszczenie się przedawni, i sprawdź, czy UOKiK albo Komisja Europejska wydały już decyzję. Jeśli Twoja firma jest pozwana, przeanalizuj obronę passing-on, ograniczenia odpowiedzialności dla firm z leniency i MŚP oraz przypozwanie innych uczestników kartelu: nie wciągniesz ich do sprawy jako pozwanych, ale przypozwanie zamyka im drogę do kwestionowania wyroku w późniejszym sporze o zwrot (regres).
Stan prawny: według rozdziału opublikowanego 9 października 2026 r.
Rozdział po raz pierwszy opublikowany w: ICLG - Competition Litigation Laws and Regulations 2027 (otwiera się w nowej karcie) (Global Legal Group).
Zwykle tak: jeśli Twoja firma kupiła towar objęty kartelem w Polsce, polski sąd jest co do zasady właściwy także wobec zagranicznych uczestników kartelu.
Polski sąd jest właściwy, gdy pozwany ma siedzibę w Polsce albo gdy tu nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wyrządzające szkodę. Przy kartelach Trybunał Sprawiedliwości UE wiąże miejsce szkody z rynkiem, na który naruszenie wpłynęło, a w zależności od okoliczności także z miejscem zakupu. Nie musisz mieć umowy z pozwanym. Jeśli jeden z pozwanych ma siedzibę w Polsce, możesz pozwać razem z nim ściśle powiązanych zagranicznych uczestników kartelu, gdy osobne procesy groziłyby sprzecznymi wyrokami.
W pierwszej instancji sprawę rozpoznaje sąd okręgowy, niezależnie od wartości roszczenia.
Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (SOKiK) w Warszawie zajmuje się odwołaniami od decyzji Prezesa UOKiK, a nie odszkodowaniami. Pozew możesz też wnieść do sądu, który już rozpoznaje inne roszczenie z tego samego naruszenia, co ułatwia łączenie spraw. Apelacja oznacza pełne ponowne rozpoznanie sprawy. Od prawomocnego wyroku drugiej instancji, przy wartości sporu co najmniej 50 000 zł, przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego, jeśli przejdzie przedsąd.
Nie: kar nałożonych przez UOKiK albo Komisję Europejską nie odlicza się od odszkodowania.
Kara i odszkodowanie pełnią inne funkcje i trafiają do innych odbiorców. Sąd uwzględnia natomiast to, co poszkodowany już otrzymał, np. w ramach programu rekompensat albo ugody, bo nie może on wyjść na naruszeniu lepiej, niż gdyby do niego nie doszło. Jeśli zawrzesz ugodę z jednym uczestnikiem kartelu, od pozostałych dochodzisz już tylko szkody pomniejszonej o jego udział.
Nie: polskie prawo nie zna odszkodowań karnych (punitive damages) i wprost wyklucza nadmierną kompensację.
Należy się pełne odszkodowanie: różnica między rzeczywistą sytuacją poszkodowanego a tą, w której byłby bez naruszenia. Obejmuje ono rzeczywistą stratę, utracone korzyści i odsetki ustawowe. Gdy dokładne wyliczenie jest niemożliwe albo nadmiernie utrudnione, sąd może zasądzić odpowiednią sumę według własnej oceny.
Tak: zabezpieczenie działa w sprawach z zakresu prawa konkurencji na zasadach ogólnych, także przed wniesieniem pozwu.
Sąd często rozpoznaje wniosek bez udziału drugiej strony. Jeśli udzieli zabezpieczenia przed procesem, pozew trzeba wnieść w terminie wyznaczonym przez sąd, nie dłuższym niż dwa tygodnie. Musisz uprawdopodobnić roszczenie i wykazać, że bez zabezpieczenia wykonanie wyroku albo osiągnięcie celu postępowania byłoby niemożliwe lub poważnie utrudnione. Przy roszczeniach pieniężnych sąd może zająć rachunki, ruchomości i wierzytelności albo ustanowić hipotekę przymusową.
Powiązana usługa
Prowadzimy sprawy o odszkodowanie za naruszenie prawa konkurencji po stronie poszkodowanego i pozwanego. Zobacz, jak pracujemy, albo przeczytaj cały rozdział u wydawcy.
